TÜRK-İSLAM BİRLİYİ, QƏRB MƏDƏNİYYƏTİNİN zəmanətidir

Xristianlıq Fələstin torpaqlarında doğulmuş, ancaq dövrün nəşr/təzyiqçi rəhbərlikləri səbəbiylə daha çox bu günki Suriya və İraq bölgəsində yayılmışdı. Peyğəmbərimiz (səv)ın, İslamı təbliğ etməyə başladığı dövrdə Ərəb Yarımadasının cənubunda da müxtəlif Yəhudi və Xristian qəbilələri ol/tapılmaqda idi. Bu səbəbdən İslamiyyətin doğuşundan etibarən Müsəlmanlar, Yəhudi və Xristianlar ilə ünsiyyət içində oldular.

İslamın yayılması və güclənməsi ilə birlikdə, bölgədə yaşayan Kitab Əhli, Müsəlmanların idarəsi altına girdi. Bu dövrdə də Kitab Əhli ilə Müsəlmanlar arasında anlayış və xoşgörüşə söykənən quruluş davam etdi. Peyğəmbərimiz (səv) dövründə Xristian və Yəhudi qəbilələrlə müxtəlif müqavilələr edilmiş və bu birliklərə öz varlıqlarını və haqqlarını zəmanət altına alacaqları müxtəlif əmənnamələr verilmişdi. Xristian qəbilələrdən Cerbalılar və Erzuhlulara verilən əmənnamələr, bunun nümunələrindəndir. Bu sənədlər, Müsəlmanların idarəsinə girən və ya İslamın hakimiyyətini tanıyan Kitab Əhlinin, hüquqi, dini və ictimai haqqlarını zəmanət altına alan razılaşmalar idi. Tətbiqdə hər hansı bir problemlə qarşılaşıldığında, bu sənədlərə müraciət edilərək problemlər həllə qovuşdurulurdu. Məsələn, Dımeşkli Xristianların bir problem/sualın qarşısında, özlərinə verilmiş olan əmənnaməni dövrün xəlifəsi Hz. Ömərə təqdim edərək, həll tələbində ol/tapıldıqları tarix kitablarında iştirak edən bir məlumatdır. 1

Bu nümunədə olduğu kimi, Hz. Məhəmməd (səv)ın vəfatından sonra onun yerinə gələn xəlifələr də, Peyğəmbərimiz (səv)kimi Allahın ədalətini tətbiq mövzusunda həssas davranmışlar. Fəth edilən ölkələrdə həm oranın yerli xalqı, həm də yeni gələnlər barış və güvən içərisində yaşamışlar. İlk xəlifə Hz. Əbubəkrin Suriya səfərinə çıxışı əsnasında verdiyi bu təlimat, Quran əxlaqının gözəl bir nümunəsini təşkil etməkdədir:

Ey insanlar, ürəkdə uyğun gələcəyiniz on qayda verirəm: Xəyanət etməyin və haqq yoldan ayrılmayın. Uşağı, qadını və yaşlı insanları qətl etməyin. Xurma ağaclarını yandırıb yox etməyin və hər hansı bir meyvəli ağacı da kəsməyin. Dəvələrdən, sürülərdən ya da yığınlardan hər hansı birini qətl etməyin. Özünüz üçün saxlayın. Həyatını ührəvi məşğul ollara həsr etmiş kəslərlə qarşılaşacaqsınız, onları münzevi hallarına buraxın. Növ növ yeməklər təqdim edən insanlarla qarşılaşacaqsınız, yeyin, lakin Allahın adını xatırlamağı unutmayın. 2

İslamın sürətli yayılışı, qısa müddətdə Xristianların sıx olaraq yaşadıqları və Bizans İmperatorluğunun iki əhəmiyyətli əyaləti olan Suriya ilə Misirin və Sasanilərin suverenliyi altında olan İraqın Müsəlmanların idarəsinə keçməsini təmin etdi. Bu dövr, Kitab Əhlinin Müsəlmanların ədalətinə və mərhəmətinə çox daha yaxından şahidlik etdikləri bir dövr oldu. İslam idarəsinə girən heç bir bölgədə, Kitab Əhlinə dinlərini dəyişdirmələri, ənənələrini bir tərəfə buraxmaları deyilmədi, bu mövzuda heç bir nəşr/təzyiq tətbiq olunmadı. Mövcud ictimai nizamı dəyişdirəcək, Xristianları və Yəhudiləri narahat edəcək heç bir haqsız müdaxilə və tətbiqə icazə verilmədi. Belə ki, Roma Katolik və ya Bizans Ortodoks kilsələri tərəfindən əsrlərdir nəşr/təzyiq altına alınmış fərqli Xristian məzhəbləri, Müsəlman fəthlərini bir qurtuluş olaraq görür, Müsəlmanların rəhbərliyində olmağı seçirdilər.

İslam İdarəsi Altında Yəhudilər və Xristianlar

İslam idarəsi altındakı Kitab Əhlinin ictimai və dini həyatları araşdırıldığında ortaya çıxan tablo/cədvəl belədir:

İslam torpaqlarında tam mənasıyla bir inanc azadlığı hakim olmuşdur. Heç kim dinini tərk etməyə çətinlik çək/məcbur edilmədiyi kimi, bu birliklərdən üsyan edənlərə, təkrar hakimiyyət altına alındıqlarında də, eyni azadlıqlar tanınmışdır. İslam idarəsi, patriarx seçkiləri, din vəzifəlilərinin təyin edilməsi kimi əhəmiyyətli mövzularda da/də/dahi -bir neçə istisna xaric- bir müdaxilədə ol/tapılmamış, üstəlik hər hansı bir müdaxilədə ol/tapılmayacağını müxtəlif müqavilələrlə zəmanət etmişdir. Bu birliklər öz dillərini həm xüsusi həyatlarında həm də ibadət sahələrində dilədikləri kimi istifadə etməyə davam etmişlər. Məsələn Bizans Kilsəsindən qopan Nasturiler, onların istifadə etdiyi Yunancanı tərk edərək Süryaniceyi istifadə etmək istədiklərində dilədikləri seçkis(n)i edə bilmişlər. Xristianlara və Yəhudilərə aid bütün məktəblərdə istənildiyi kimi din təhsili davam etmişdir. Bunun yanında monastırlar başda olmaq üzrə -bu məktəblər dini liderlərin və din adamlarının yetişdirildiyi məktəblərdir- xüsusi dini təhsil verən təşkilatlar da avtonom strukturlarını qorumuşlar. Eyni şəkildə, digər dinlərə mənsub olanların ibadethaneleri Müsəlman idarələr tərəfindən diqqətlə qorunmuşdur. Fəthlər əsnasında ibadethanelere toxunulmamışdır. Sinaqoqlar və kilsələrin qorunacağına dair bir çox zəmanətlər, Peyğəmbərimiz (səv)dövründən başlamaq üzrə, Kitab Əhli ilə edilən müqavilələrdə iştirak edən əhəmiyyətli hökmlər olmuşdur. İlk dövrlərdə edilən razılaşmalarda, Müsəlmanların səfərləri əsnasında yolları üzərində olan monastırlarda qalmalarına icazə verilməsinə dair maddələr var. Bu da, Müsəlmanların Kitab Əhli ilə əlaqələrini qarşılıqlı hörmət zəmini üzərində inkişaf etdirməyə, onlarla dialoq halında olmağa diqqət göstərdiklərinə bir işarədir. Ayrıca yıxılan kilsələrin təmir edilməsinə, yeni sinaqoqların və monastırların tikilməsinə də hər vaxt icazə verilmişdir.

Məsələn, Medain xaricində olan və Patriarx Mar Amme tərəfindən daha əvvəl yandırılmış olan St. Sergius Monastırı, Hz. Osman dövründə yenidən tikilmişdir. Misir qubernatoru Ukbenin Nasturilerin etdirdikləri bir monastıra köməkdə ol/tapılması, Müaviyə dövründə Urfa Kilsəsinin təmir etdirilməsi, İskəndəriyədə Marcos Kilsəsinin inşa etdirilməsi kimi daha bir çox nümunə sayıla bilər. İndiki vaxtda Fələstin, Suriya, İordaniya, Misir və İraq torpaqlarında iştirak edən kilsə və sinagogların bibi/hələ varlığını qoruyur olması, Müsəlmanların digər İlahi dinlərə olan hörmətinin bir göstəricisidir. Bu gün Xristianlar tərəfindən əhəmiyyətli ziyarət sahələrindən biri olaraq qəbul edilən Dövr Dağındakı Sina Monastırı və bu kilsənin dərhal yanındakı məscid, Müsəlmanların xoşgörüşünün bir başqa nümunəsidir.

Müsəlmanların bu xoşgörüşü, heç şübhəsiz, Quran əxlaqına uyğun gəlmələrindən qaynaqlanmaqdadır. Quranda, "manastırlardan, kilsələrdən, sinaqoqlardan və içində Allahın çox xatırlandığı mescidlerden" bəhs edilməkdə, bu məscidlərin qorunmasına diqqət çəkilməkdədir. Ayədə bu şəkildə bildirilməkdədir:

... Əgər Allahın, insanların kimini kimiylə rədd etməsi (uduzmaya uğratması) olmasaydı, monastırlar, kilsələr, sinaqoqlar və içində Allahın adının çox xatırlandığı məscidlər, şübhəsiz yıxılar xərc idi. Allah Öz (dini)nə kömək edənlərə qəti olaraq kömək edər... (Həcc Surəsi, 40)

İslam idarələrinin, Kitab Əhlinin dini inanclarına göstərdiyi hörmət və onlara tanışı azadlıqların yanında, bu kəslərə tətbiq olunan ədalət də diqqət çəkicidir. Müsəlman liderlərin ədalət anlayışı, Kitab Əhlinin öz qanunlarının etibarlı olduğu məhkəmələri ol/tapılmasına baxmayaraq, bir çox adamın iddiasının İslam məhkəmələrində görülməsini istəməsinə səbəb olmuşdur. Bir dövr İslam məhkəmələrinə müraciət edən Xristianların sayındakı artım, Nasturi Patriği Timasavusun Xristianları xəbərdar edən bir bildirge nəşr etməsi ilə nəticələnmişdir.

Fəthlərlə qazanılan torpaqlarda yaşayan Kitab Əhli, əsir statusunda deyil, zımmi statusunda görülür və beləcə hüquqi bir statü qazanmış olurdular. Zımmilik, cizyə adı verilən müəyyən bir miqdar vergini ödəyən və Müsəlman idarəsini tanıyan müsəlman olmayanlara tanınan bir statü idi. Buna bağlı olaraq can və mal zəmanətləri təmin edilir, din və vicdan azadlığından faydalanırlar, əsgərlikdən azad tutulurlar, aralarındakı anlaşılmazlıqları öz hüquqlarına görə həll etmə haqqını qoruyurlar və əgər lazımlı görülsə ödədikləri cizyə də bəzən qaytarma edilirdi. Tarixçilərin böyük qisimi, zımmilerin dövrün şərtlərinə görə son dərəcə xoşgörüşlü və ədalətli bir şəkildə idarə olunduqlarını qəbul etməkdədir. Məşhur tarixçi Bernard Lewis bu vəziyyəti belə ifadə edər:

... Onların (zımmilerin) vəziyyəti, Qərb Avropada kilsədən ayrı düşünənlərin vəziyyətindən çox daha üstünidi. Zımmiler, dinlərinin zərurətlərini sərbəstcə yerinə yetirmə haqqına sahib idilər. İnancları üçün əsla edam və ya sürgün cəzasına çarpdırılmırdılar. 3

Peyğəmbər Əfəndimiz, "her kim zımmiye zülm edər və ya daşımaqdan aciz olduğu yükü yüklərsə, o kimsənin hasmıyım" deyərək zımmilere göstərilməsi lazım olan rəftarı möminlərə tərif etmişdi. Bu əxlaq istiqamətində Müsəlmanlar, öz idarələri altındakı müsəlman olmayanların qorunmasını əhəmiyyətli öhdəçiliklərindən biri olaraq görmüşlər. Bizans ordusu ilə edilən bir döyüş əsnasında, İslam ordularının lazımlı qorumağı özlərinə təmin edə bilməyəcəkləri bir mühit meydana gəldiyində, Müsəlmanların al/götürdükləri cizyəni xalqa/halqa qaytarmaları Peyğəmbərimiz (səv)ın Müsəlmanlara öyrətdiyi gözəl əxlaqın əhəmiyyətli nümunələrindən biridir. 4 Müsəlmanların, zımmi xalqa/halqa göstərdikləri şəfqət və əlaqənin bir başqa gözəl nümunəs(n)i də, Hz. Ömərin yaşlı bir zımmiye söylədiyi, "gençliğinde səndən cizyə al/götürüb də, qocalığında səni tərk etmək olmaz" sözləridir. 5 Müsəlman olmayanlardan cizyə vergisi alınıb da Müsəlmanlardan alınmayışı da bir haqsızlıq olaraq görülməməlidir. Çünki Müsəlmanlara da əsgərlik etmə öhdəçiliyi gətirilərkən, müsəlman olmayanlar bundan azad tutulmuşdur.

İslam İdarəsinin Tarixi, Gələcəkdəki İşıqlığın Müjdəsidir

Müsəlmanlarla Yəhudilər və Xristianlar əsrlər boyunca eyni şəhərlərdə, hətta eyni məhəllələrdə bir yerdə hüzur/dinclik və təhlükəsizlik içində yaşamışlar. Əhli Kitab mənsubları, Müsəlmanların rəhbərliyində olan bölgələrdə, dilədikləri kimi ticarətlə məşğul olub mal sahibi olmuşlar, müxtəlif peşə qruplarına daxil ola bildikləri kimi dövlət addımlarında, hətta Sarayda da/də/dahi vəzifə al/götürmüşlər. Fikir və düşüncə azadlığından ən üst səviyyədə faydalanmış, elm və mədəniyyət həyatının bir parçası halına gəlmiş və günümüzə qədər gələn əsərlər buraxmışlar. İctimai haqqlarını istifadə etmələrinə maneə ola biləcək heç bir nəşr/təzyiq ilə qarşılaşmamışlar. Eyni dövrlərdə, Avropada fərqli dinlərə və məzhəblərə mənsub kəslərin cəmiyyətdən tamamilə xaricləndikləri, hətta öldürüldükləri, fərqli görüşlər ehtiva edən kitabların toplu olaraq yandırıldığı düşünülsə, İslam idarəsinin təmin etdiyi azadlıq və rahatlığın ölçüs(n)ü daha yaxşı aydın olacaq.

Bütün bu tətbiqlər, Allahın Quranda iman edənlərə əmr etdiyi əxlaqın bir gərəyidir. Quran əxlaqını tətbiq edən Müsəlmanların idarəsindəki torpaqlarda hər vaxt təhlükəsizlik və barış hakim olmuşdur. Xalqın xoşbəxtliyinin və rifahının əsas alındığı bu rəhbərliklər, özlərindən sonra gələn bir çox nəsilə nümunə olacaq bir sistem qurmuşlar. Bu gün də İslam dünyasının təməl ehtiyacı Quran əxlaqına yönəlmək və Peyğəmbər Əfəndimizin yolunu izləməkdir.

Bütün bu tarixi gerçəklər əhəmiyyətli bir nöqtəyə daha işarə etməkdədir: İslam dünyasının Quran əxlaqını əsas al/götürərək yenidən quruluşlanması, yalnız Müsəlmanlar üçün deyil həm bu torpaqlarda yaşayan digər dinlərə mənsub birliklər, həm də İslam dünyasının xaricindəki mədəniyyətlər, məsələn Qərb dünyası üçün əhəmiyyətlidir. Quran əxlaqını təməl alan/sahə güclü dövlətlərin varlığı, Qərb dünyasının İslam coğrafiyasına dair narahatlıqlarını tamamilə ortadan qaldıracaq, dünya barışının təməl dayaqlarından biri olacaq.